Wyobraź sobie szafę wysoką na trzy metry, pokrytą snycerką tak bogatą, że mogłaby konkurować z ołtarzem. To właśnie meble gdańskie. Monumentalne, ciężkie od ozdób i prestiżu, które od XVI do XVIII wieku (z kontynuacjami w XIX w.) powstawały w tzw. okręgu gdańskim: Gdańsk, Elbląg, Toruń.
Komplet, czyli zestaw z charakterem
„Komplet” lub „garnitur” to zestaw mebli stworzony dla jednego wnętrza. Nie kupowało się ich przypadkiem. Układały się w całość, która miała robić wrażenie. Trafiały głównie do:
- mieszkańskich „wysokich sieni” (reprezentacyjne pomieszczenia mieszczan gdańskich)
- dworów magnackich (gdzie pokazywały majątek i koneksje)
- siedzib szlacheckich (tam docierały Wisłą, głównym szlakiem handlowym)
Każdy komplet miał przeznaczenie: jadalniany, gabinetowy, wypoczynkowy. Solidność wykonania i bujny ornament mówiły jedno: „tu mieszka ktoś, kto liczy się w świecie”. Gdańsk był wtedy bramą handlową Rzeczypospolitej, więc meble stamtąd niosły aurę światowości. To nie były po prostu sprzęty. To była wizytówka właściciela.
Geneza i ewolucja stylu gdańskiego
Gdański styl meblarski nie wziął się znikąd. Jego korzenie sięgają XVI wieku, kiedy nad Bałtykiem krążyły wzorniki Hansa Vredemana de Vriesa oraz braci Jakoba i Cornelisa Florisów. Te flamandzkie i niderlandzkie wzory trafiały do Gdańska drogą morską, a miejscowi stolarze adaptowali je po swojemu. Już w drugiej połowie XVII wieku pojawił się wyraźnie zindywidualizowany ośrodek gdański, łączący północny barok z lokalnymi pomysłami na proporcje i detale.
Szczyt popularności? To przełom XVII i XVIII wieku oraz połowa XVIII stulecia. Wtedy styl rozprzestrzenił się regionalnie, nie każdy mebel powstawał w samym Gdańsku. Stolice regionu Wisły produkowały wariacje na temat, transportując je rzeką. Handel przynosił też inspiracje z Niemiec, Holandii, Anglii czy Francji, co wzbogacało lokalne rozwiązania.
Neobarok i odrodzenia po 1945 roku
W XIX wieku styl gdański przeżył neobarokowe odrodzenie, często seryjne i maszynowe. Pojawiły się wtedy herby, w tym Gdańska, z dewizą:
Nec temere nec timide
(Ani lekkomyślnie, ani bojaźliwie), datowaną około 1858 roku. Produkcja trwała aż do 1945 roku. Potem nastąpił spadek zainteresowania w latach 60. XX wieku, ale moda wróciła około 1975 roku. Wznowienia pojawiły się ponownie po 1985 roku, pokazując żywotność stylu.
Meble gdańskie nie da się pomylić z niczym innym
Już z daleka widać tę charakterystyczną masywność. Szafy potrafią sięgać prawie trzech metrów, a proporcje są ciężkie, wręcz monumentalne. To nie jest lekki styl. Co ciekawe, najważniejszym wyróżnikiem wcale nie są rozmiary, tylko gęsta snycerka, która pokrywa niemal każdą wolną powierzchnię.
Bryła i konstrukcja
Spiralne nogi (te słynne ślimaki albo balasy) to znak rozpoznawczy. Czasem są toczone kulisto, czasem spłaszczone, często łączone grubymi trawersami. Gzymsy wysokie, profilowane, łamane w charakterystyczny sposób. Szafy mają filunki, kolumny (niekiedy też spiralnie toczone zamiast zwykłych pilastrów). Stoły natomiast zdobią ażurowe fartuchy z akantu, co odróżnia je od podobnych mebli niemieckich.
Ornament i materiały
| Element | Wyróżnik w stylu gdańskim |
|---|---|
| Drewno podstawowe | Dąb, orzech (okleina), buk |
| Ornamentyka dominująca | Głęboka snycerka, nie okucia |
| Motywy roślinne | Akant, girlandy, słoneczniki |
| Motywy figuralne | Putta, maszkarony, lwy, sceny biblijne |
Typowa ikonografia obejmuje:
- liście akantu i kosze kwiatów
- rogi obfitości i personifikacje pór roku
- sceny myśliwskie i rodzajowe
- herb Gdańska z dewizą „Nec temere nec timide” (głównie neobarok, od ok. 1858)
Orzech dominuje w okleinach, dąb w korpusach. Iglaste do konstrukcji wewnętrznych. Intarsja pojawia się sporadycznie, przeważa snycerka.
Komplety dzielą się funkcjonalnie: jadalniane (kredens, stół, kilkanaście krzeseł), gabinetowe, wypoczynkowe (sofa, fotele, stolik). Krzesła często mają wysokie oparcia, bywa tapicerka z kurdybanu. Prasy do bielizny to lokalny bonus.
Dlaczego komplety gdańskie wciąż fascynują?
Gdańskie komplety to nie tylko piękno rzemiosła i waga tradycji. To także opowieść o tym, jak sztuka może przetrwać epoki, zmieniając się i dostosowując, ale nigdy nie tracąc swojej esencji. Meble te łączą funkcjonalność z dekoracją w sposób, który dziś wydaje się prawie zapomniany, a przez to o wiele bardziej wartościowy.
Może dlatego wciąż przyciągają wzrok na aukcjach i w zabytkowych wnętrzach. W czasach masowej produkcji coś ręcznie rzeźbionego, ciężkiego, trwałego po prostu wyróżnia się. Nie da się tego pomylić z niczym innym.
I tak właśnie gdańskie komplety pozostają, solidne i niepowtarzalne, jak wielkie rzeźby, które przypadkiem służą za kredensy.